|
Manntöl sem gerð hafa verið á Íslandi eru
meðal mikilvægustu heimilda Íslendingabókar.
Elsta manntalið sem notað var við smíði hennar
er frá árinu 1703. Þá ákvað
konungur Danmerkur að láta kanna hagi Íslendinga og
skrá öll heimili landsins, nöfn allra
íbúa, aldur og stöðu og hversu margir
fátæklingar væru í landinu, í
kjölfar kvartana landsmanna um almenn bágindi,
einokunarverslun, langvarandi harðindi, hafís, grasbrest og
hungur. Útkoman varð fyrsta heildstæða manntal
þjóðar sem varðveist hefur fram á
þennan dag. Reyndar fyrirskipaði konungur einnig manntal
í Noregi 1664-66 og 1701 en það litla sem
varðveist hefur sýnir að þeim var að
mörgu leyti ábótavant. Þau náðu
t.d. aðeins yfir sveitir en ekki kaupstaði og konur voru ekki
nefndar nema þær stæðu fyrir búi.
Í riti Hannesar Finnssonar biskups, Um Mannfækkun
af hallærum á Íslandi, segir að
Þorleifur Kortsson lögmaður hafi einnig
látið telja Íslendinga á árunum milli
1670 og 1680 en engar aðrar heimildir styðja þá
frásögn. Bændatal er hins vegar til frá
árinu 1681 yfir þá sem gert var að greiða
styrjaldarhjálp til Dana. Skattbændatöl
höfðu áður verið gerð hér á
landi, um 1100 og 1311, að frumkvæði Noregskonungs, en
þar eru einstaklingar ekki nefndir á nafn heldur einungis
fjöldi skattskyldra bænda.
Ráðagerðir voru uppi í Danmörku
á fyrri hluta 18. aldar um að fá Íslendinga
til að nema land að nýju á Grænlandi. Til
þess að hægt væri að skylda fólk til
þeirrar farar ákvað amtmaður árið 1729
að láta sýslumenn setja saman manntalsskrá.
Einungis þrír sýslumenn sinntu þessu
boði og því nær manntalið aðeins yfir
Rangárvalla-, Árnes- og Hnappadalssýslur.
Manntölin 1801, 1835 og þau sem á eftir komu
voru einnig gerð að konunglegri tilskipun. Manntalið 1816
er sérstakt að því leyti að það
er samtíningur sóknarmanntala frá
því um 1816, en þá voru prestum gefin
ný fyrirmæli um gerð
prestþjónustubóka, auk þess sem hluti
þess er soðinn saman upp úr öðrum heimildum
á 20. öld. Á svipaðan hátt hefur
verið endurgerður hinn glataði hluti manntalsins 1870, en
sá hluti þess sem innihélt Eyjafjarðar-,
Þingeyjar- og Múlasýslur glataðist í
Kaupmannahöfn. Meirihluta þess var unnt að endurgera
með allgóðri nákvæmni með
hliðsjón af sóknarmanntölum frá
tímabilinu 1865-1875. Ennfremur hafa starfsmenn
Íslendingabókar unnið að því
undanfarin ár að setja saman "manntal" fyrir
árið 1785 upp úr húsvitjunarbókum og
kirkjubókum frá þeim tíma.
|
