Clicky

UpphafssÝ­a ═slendingabˇkar Frˇ­leikur um tilur­ ═slendingabˇkar
Um ŠttfrŠ­i ß ═slandi
Heimildir ═slendingabˇkar
Mannt÷l ß ═slandi
Um kirkjubŠkur
Nokkrir merkir ŠttfrŠ­ingar
Hvernig nota skal ═slendingabˇk
Nokkrar algengar spurningar
╔g hef glata­ lykilor­inu mÝnu
Skilmßlar um notkun
English Summary

═slensk erf­agreining  Fri­rik Sk˙lason ehf. 
© 1997 - 2017
═slensk erf­agreining ehf. og Fri­rik Sk˙lason ehf. Allur rÚttur ßskilinn.



MANNTÖL


Manntöl sem gerð hafa verið á Íslandi eru meðal mikilvægustu heimilda Íslendingabókar. Elsta manntalið sem notað var við smíði hennar er frá árinu 1703. Þá ákvað konungur Danmerkur að láta kanna hagi Íslendinga og skrá öll heimili landsins, nöfn allra íbúa, aldur og stöðu og hversu margir fátæklingar væru í landinu, í kjölfar kvartana landsmanna um almenn bágindi, einokunarverslun, langvarandi harðindi, hafís, grasbrest og hungur. Útkoman varð fyrsta heildstæða manntal þjóðar sem varðveist hefur fram á þennan dag. Reyndar fyrirskipaði konungur einnig manntal í Noregi 1664-66 og 1701 en það litla sem varðveist hefur sýnir að þeim var að mörgu leyti ábótavant. Þau náðu t.d. aðeins yfir sveitir en ekki kaupstaði og konur voru ekki nefndar nema þær stæðu fyrir búi.

Í riti Hannesar Finnssonar biskups, Um Mannfækkun af hallærum á Íslandi, segir að Þorleifur Kortsson lögmaður hafi einnig látið telja Íslendinga á árunum milli 1670 og 1680 en engar aðrar heimildir styðja þá frásögn. Bændatal er hins vegar til frá árinu 1681 yfir þá sem gert var að greiða styrjaldarhjálp til Dana. Skattbændatöl höfðu áður verið gerð hér á landi, um 1100 og 1311, að frumkvæði Noregskonungs, en þar eru einstaklingar ekki nefndir á nafn heldur einungis fjöldi skattskyldra bænda.

Ráðagerðir voru uppi í Danmörku á fyrri hluta 18. aldar um að fá Íslendinga til að nema land að nýju á Grænlandi. Til þess að hægt væri að skylda fólk til þeirrar farar ákvað amtmaður árið 1729 að láta sýslumenn setja saman manntalsskrá. Einungis þrír sýslumenn sinntu þessu boði og því nær manntalið aðeins yfir Rangárvalla-, Árnes- og Hnappadalssýslur.

Manntölin 1801, 1835 og þau sem á eftir komu voru einnig gerð að konunglegri tilskipun. Manntalið 1816 er sérstakt að því leyti að það er samtíningur sóknarmanntala frá því um 1816, en þá voru prestum gefin ný fyrirmæli um gerð prestþjónustubóka, auk þess sem hluti þess er soðinn saman upp úr öðrum heimildum á 20. öld. Á svipaðan hátt hefur verið endurgerður hinn glataði hluti manntalsins 1870, en sá hluti þess sem innihélt Eyjafjarðar-, Þingeyjar- og Múlasýslur glataðist í Kaupmannahöfn. Meirihluta þess var unnt að endurgera með allgóðri nákvæmni með hliðsjón af sóknarmanntölum frá tímabilinu 1865-1875. Ennfremur hafa starfsmenn Íslendingabókar unnið að því undanfarin ár að setja saman "manntal" fyrir árið 1785 upp úr húsvitjunarbókum og kirkjubókum frá þeim tíma.